Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Funda Toprak

Divan u Lugati-t Türk’te İşteş Çatılı Fiillerden Yola Çıkarak Türkçede İşteşlik Kavramının Fonksiyonları / The Function of Suffix – (I)ş-/- (U)ş- on the Basis of Diwan Lughat at-Turk

Türk dilinde kullanılan en işlek çatı eklerinden birisi dil bilgisi kitaplarında işteşlik çatısı olarak verilen –(I)ş-/-(U)ş- ekidir. Bu ek hem geçişli hem de geçişsiz fiillere getirilmekte genellikle geçişli bazen de geçişsiz fiiller türetmektedir. Ekin fonksiyonları dil bilgisi kitaplarında ortaklaşalık, karşılıklı olarak yapma ve oluş bildirmesi yönlerinden değerlendirilir. Oysa ekin genel kabul gören bu fonksiyonlarının yanında daha farklı fonksiyonlarda fiiller türettiği tespit edilmiştir. Bu farklı fonksiyonları Kaşgarlı Mahmud’un kıymetli eseri DLT’deki fiillerde takip edebilmek mümkündür.

Eserini Arapça yazdığı için Kaşgarlı Mahmud işteşlik kalıbını Arapçadaki mufa’ale kalıbıyla eşleştirmiş ve işteş fiilleri verirken biriyle yarış ve yardımlaşma hâlinde olmak şeklinde filleri anlamlandırmıştır.

Çumruş- “dalmakta yardım ve yarış etmek” <çum- “insan suya dalmak” (DLT II-208)

Kadış-  “seyrekçe, ikileme-dikiş dikmekte- yardım ve yarış etmek”<kadhu- seyrek dikmek” (DLTII-93)

Fiilin beraberlik ve birlikte yapma anlamı da DLT’de bulunabilmektedir.

Etiş- “barıştırmak, beraber yapmak” <et-“yapmak, etmek, eylemek, kılmak (DLT I-76)

Yine Kaşgarlı Mahmud’da her –(I)ş-/-(U)ş- ekli fiil aynı şekilde anlamlandırılmamıştır. Örneğin aşağıdaki fiillerde işteşlik yani karşılıklılık ve yarış anlamları verilmez. Burada anlamıyla bu fiillerdeki ekin pekiştirme fonksiyonuyla kullanıldığı görülebilmektedir.  

Köseş- “istemek, öğünmek” <köse-“arzu etmek” (DLT II-101)

Edhleş- “saygı dolayısıyla birbirini aramak” < edhle-“ülkü yapmak değer vermek, ehemmiyet vermek, aklına getirmek, tesir etmek” (DLT I-239)

Sumlış- “yabancı dil konuşmak” < sumlı-“ Türkçeden başka bir dille konuşmak” (DLT III-298)

Dil bilgisi kitaplarında ekin fonksiyonları arasında pek bahsedilmeyen “bir hâlden bir hâle geçiş” bildirmesi özelliğine örnekleri yine DLT’de bulabilmekteyiz.

Keliş-“ gelişmek” (DLT II-110) <kel- “gelmek”

Ek bir oluşun başlangıcını ve sürecin devam ettiğini belirten fonksiyonla da kullanılabilmektedir.

Soğuş- “soğumaya yüz tutmak” < soğu- “soğumak” (DLT II-101)

Çalışmamızda DLT’deki kullanımlarından yola çıkılarak fiilden fiil yapım eki olan –(I)ş /-(U)ş eklerinin fonksiyonları tespit edilmeye çalışılacaktır.

***

 

 

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara