Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Surayo Karimova

Science in Central Asia in Tenth and Eleventh Centuries A.D. / X-XI Асрларда Марказий Осиёдаги Илм-Фан / X. ve XI. Yüzyıllarda Orta Asya’da Bilim

Tenth and eleventh centuries in the history of Central Asia were characterized by high cultural raise. At this time such cities as Bukhara, Samarkand, Kyat, Urgench were the large scientific centers not only in Central Asia,  but in whole caliphate, as scientific traditions formed earlier in “Bayt al-khikma” in Bagdad were creatively continued and developed here.

Particularly, the theoretical states and practical researches of early Muslim Authors in fields of chemistry and medicine were critisized in natural scientific works of Beruni, Avicena and other Central Asia scientists of X-XI centuries. For example, in alchemy the theory of metal transmutation of Jabir ibn Khayyan was sharply *critisized by Beruni and Avicenna, that was a rather fresh view for that time.

- Abu-l-Khakim al-Kasi al-Khorezmi for the first time in the history of chemistry carried ont chemical reactions with regard to* component weights.

- In his “Pharmacognozy” (“Kitab as-saydana fi-t-tibb”) Beruni collected and systematized observations more than 1000 medicines, so he finished the formational process of Muslim pharmacy, which had been begun in Arabic sources of IX c. A.D.

- Avicenna in his medical works, particularly, in “*Kanon of Medicine”  collected and systematized all the medical knowledge of his time, which was formed on the basis of research of Hyppocrate, Galen and other *anthic scientists and enriched them by new methods of diagnosis and treatment.

So, the achievements in the field of natural sciences in Central Asia of tenth and eleventh centuries being highly advanced for that time determined the ways of further development of this field only on East, but on West.

Марказий Осиё тарихида X-XI асрлар маданият ва илм-фаннинг юксак ривожи билан ажралиб туради. Бу даврда Бухоро, Самарқанд, Кот, Ургенч каби шаҳарлар нафақат Марказий Осиёда, балки бутун халифалик миқёсида ҳам йирик илмий марказларга айланган ва бу ерларда Бағдоддаги “Байт ал-ҳикма”да шаклланган илмий анъаналар ўзининг тадрижий ривожини топган эди. Хусусан, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Абу Саҳл Масиҳий, Абу Мансур ал-Қумрий Бухорий, Абу Абдуллоҳ Хоразмий, Абу-л-Ҳаким Хоразмий Косий ва бошқа маҳаллий олимларнинг илмий ижодида аввалги давр мусулмон олимларининг кимё, табобат, доришунослик соҳаларидаги назарий ва амалий ишлари танқидий ёндашув асосида янги фикр ва ғоялар билан бойитилди. Алкимёда Жобир ибн Ҳаййон томонидан таклиф этилган металлар трансмутацияси назариясининг Беруний ва Ибн Сино томонидан кескин танқид қилиниши; IX асрда илк араб тиббий манбаларида пайдо бўла бошлаган фармациянинг Беруний томонидан тўла шакллантирилиши; қадимги юнон олимлари Гиппократ ва Гален таълимоти асосида мазкур даврда шаклланган мусулмон табобатининг Ибн Сино томонидан бир тизимга солиниб, янги муолажа ва ташхис усуллари билан бойитилиши шулар жумласидандир.

Хулоса қилиб айтганда, X-XI асрларда Марказий Осиёда табиий фан соҳаларида эришилган натижалар ўз даври учун илғор бўлиб, шу соҳаларнинг кейинги даврлардаги тараққиёт йўлини белгилаб берди.

***

 

 

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara