Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Mämmetdurdy Saryhanow

Kaşgarlı Mahmud’un “Divan’ındaki” Oğuz-Türkmence ve Çağdaş Türkmen Dili / Oghuz-Turcoman in Diwan Lughat at- Turk and Contemporary Turcoman Language

Kaşgarlı Mahmud XI. yüzyılda Oguz Türkmenlerinin Arap ülkelerine yayılması dolayısıyla Türkçenin asimile edilmesini önlemek amacını güderek XX. yüzyıldan itibaren dünyaca ün kazanmış eserini meydana getirmiştir. Dünya dinlerinden birinin kutsal kitabının dili olarak diller arasında bir üstünlük kazanmış Arap dilini konuşanları Türkçe öğrenmeye teşvik etmek üzere, Kaşgarlı Mahmud psikolojik motivasyon, Oğuzların konuşma diliyle Türk yazı dilinin farklılıklarını gösterme ile ilgili problemleri hâlletmek zorunda kalmıştır ve bunları başarıyla çözmüştür. “Divan” Oğuz dilini çelişkisiz bir bütünlük hâlinde sergileyemiyor. Esere göre Oğuzlara özgü ağızlardan başka Kıpçaklar, Argular ve Farslarla ortaklık gösteren lehçelerin de bulunduğu görünüyor. Diğer taraftan, Türkçe kökenli kelimeleri yazı dili şekillerine sokmakla Kaşgarlı Mahmud Türk lehçelerine ait sözleri ayırt etmeyi zorlaştırıyor. Bu yöntemiyle “Divan” bazı bilginleri eserden Oğuzca olarak gösterilmiş kelimeleri seçmeye (böylece Oğuzların kelime hazinesini sınırlandırmaya) yöneltmiştir.

Çağdaş Türkmen dilinin malzemesi söylenenleri tasdik ediyor. Türkmen dil bilgisinde yapılan bir araştırmada “Divan’ın” günümüz Türkmencesiyle ortaklıkları kitabın yüzden fazla sayfasını tutuyor. XI. yüzyılda Oğuz lehçelerinin mevcut gelişme temayüllerinden çağdaş Türkmence Oğuz grubuna has özelliklere sahiptir. Kelime hazinemizde o dönemlerdeki temayüllere uygun olarak bugünkü Türk lehçelerinin birçoğuna özgü kelimeler yer almaktadır. Dilimizin ses yapısında bugünkü Kıpçak dillerine mahsus temayüller körleşmiştir (gösterge: y-c değişmesi). Şekil yönünden eski Türk yazı diline özgü gramer kategorileri de dilimize alınmıştır. Bu durumun ortaya çıkmasında XI. yüzyıldan sonraki sosyal yapı ve dil gelişmeleri de etkili olmuştur.

***

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara