Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Akartürk Karahan

Dįvānü Luġāt-it Türk’e Göre Çiğil Lehçesi ve Karahanlı Yazı Dili ile İlişkisi / Chigil Dialects and its Relation with Qarakhanid Literary Language According to Diwan Lughat at-Turk

İslamî Türk yazı dilinin ilk dönemini oluşturan Karahanlı Türkçesi (XI-XII. yy.), bir yandan Eski Türkçenin yazı dili geleneğini sürdürürken diğer yandan da dâhil olduğu yeni dinî-kültürel yapı nedeniyle kısmen farklı bir çizgide gelişmiştir. Bu döneme ait az sayıdaki edebî eser, Karahanlı yazı dilinin gücüne ve zenginliğine işaret etmektedir. Karahanlı Devleti’nin sınırlarının büyüklüğü ve devleti oluşturan çeşitli Türk boylarının mevcudiyeti, ölçünlü (standart) dilden sapmaları ve yer yer farklılaşmaları da beraberinde getirmiştir. Ancak Eski Türkçeden itibaren nispeten kesintisiz devam eden Türk yazı dili geleneği, ancak 12-13. yüzyıldan itibaren, farklı bölgelerdeki lehçe dallanmaları şeklinde bir değişim göstermiştir. Karahanlı döneminin en önemli eseri olan Kaşgarlı Mahmud’un Divan’ında, 11. yüzyıl Türk dünyasının boy ve lehçe dağılımını örnekleriyle bulabiliyoruz. Ancak ağırlıklı olarak verilen Oğuzca da dâhil olmak üzere, Divan’da geçen Türk lehçelerinin hepsinin yazı dili özelliğini kazanmış olduğunu söylemek zordur. Konuşma dilinde kaldığı açıkça belli olan bu özelliklerin daha sonra farklı alanlarda birer yazı dili hâline gelmesi veya bölgenin geçerli yazı diline dâhil olması daha sonraki dönemlerde gerçekleşmiştir.

Bu bildiride, Karahanlı devlet yapısı içerisinde önemli bir nüfuza sahip olan Türk boylarından Çiğillerin Dīvānü Luġāt-it-Türk’te yer alan ilgili dil malzemesi esas alınarak, Çiğil lehçesinin mevcut yazı dili ile olan ilişkileri incelenmeye çalışılacaktır.

Qarakhanid Turkic (XI-XII.yy) which constitutes the first period of Islamic literary language, on the one hand, while maintaining Old Turkic literary language, on the other hand, it has partly developed on a different line since it is included in a new religious-cultural structure. Few literary works belonging to that period point out the richness and power of Qarakhanid literary language. Largeness of boundaries of Qarakhanid state and existence of various Turkic states which constitute the Qarakhanid state caused the deviation from the standard language. However Turkic Written Language tradition, which continued without interruption to a certain extent, beginning from the Old Turkic changed as dialect dispersion in the different regions after twentyth-thirteenth centuries. In the Mahmud Qashqarî’s collection, which is the most important work of Qarakhanid period, we can find out the eleventh century Turkic tribe and dialect distribution. But none of the Turkic dialects which take part in the collection has gained literary language characteristic, including Oghuz language, which is dealt with mostly. In later periods these characteristics found in the spoken language became the written languages in different fields and they were included in the accepted written language of the region.

This paper attemps to analyze the relation between Chigil dialect and existing written language on the basis of the information that in Diwan Lughat at-Turk about Chigils, who had a strong influence in the Qarakhanid state.

***

 

 

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara