Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

 

Ali Şamil Hüseyinoğlu

Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugat-it Türk Eserini Türkçeye İlk Çeviren Tercümanı / The First Translator of Mahmud Qashqari’s ‘Diwan Lughat at-Turk’ into Turkish Language

Kaşgarlı Mahmud’un “Divan-u Lugati’t-Türk” eserinin yayımlanmasından az sonra onun Türkçeye çevrilmesine teşebbüs edildi. Bu işe ilk başlayanlardan biri de Halit Said Hocayev olmuştur. 1888 yılında Özbekistan’ın başkenti Taşkent’in Bostanlıg ilçesine bağlı Koşkorgon köyünde doğmuş Halit Sait medreseyi bitirdikten sonra İstanbul’a gitmiş, orada Darülfünun’un Tarih-Edebiyat Fakültesinde okumuştur. 1918 yılında Nuri Paşa’nın emrinde kurulan Kafkas İslam ordusuyla Azerbaycan’a gelmiştir. Bu ordu Azerbaycan’ı Rus işgalinden kurtarıp cumhuriyetin kurulmasını gerçekleştirdikten sonra Türkistan’ı istiklaline kavuşturmalı idi. Sevr, Mondros anlaşmaları bunu engellemiştir. Halit Sait iki yıl Azerbaycan’da çalışmıştır.

1920 yılında Rus Sovyet orduları Azerbaycan’ı işgal ettiğinde Halit Sait Özbekistan’a gitmek zorunda kalıyor. O, 1922 yılında ise Azerbaycan’a dönmek zorunda kalıyor. Bakü’de ve ilçelerde öğretmenlik yapmıştır. 1926 yılında “Osmanlı, Özbek, Kazak Lehçelerinin Mukayeseli Sarfı-Nahvi”, 1929 yılında “Yeni Elifba Yollarında Eski Hatıra ve Duygularım”, 1933 yılında “Muhtasar Üslubıyat”  adlı kitaplarını yayımlatıyor.

Özbekistan’dan öğrencilerin getirtilip Bakü’deki üniversitelerde ve liselerde okutulmasında, Latin alfabesinin Türk Cumhuriyet ve toplumları arasında yayılmasında hizmetleri büyük olmuştur.

Azerbaycan Bilimler Akademisinde ve üniversitelerde, liselerde çalışan Halit Sait Hocayev Kaşgarlı Mahmut’un “Divan-u Lugati’t-Türk” eseri hakkında Azerbaycan dergilerinde makaleler yayımlatıyor. Azerbaycan Bilimler Akademisinde çalışırken 1935 yılının 1 Eylülünde  “Divan-u Lugati’t-Türk”ü  Arap dilinden Türkçeye çevirmeye başlıyor (1935) ve 1937 yılının  Nisan ayında çevirmeyi bitiriyor. Yayıma hazırladığı malzemeyi, edit ve rey için Leningrad’da (S.Peterburga) akademik İgnati Kraçovski (16.03.1883-24.01.1954) ve Prof. Sergey Malov’a (16.01.1880-06.09.1957) gönderiyor.

1937’de bu muhteşem eserin çevrisi başa çatıyor ve rey için Kabarda- Balkara gönderilmesi planlanıyor. Maalesef  “Divan-u Lugati’t-Türk” basılması baş tutmuyor. 1937 yılının 9 Haziranında Halit Sait Hocayev gözaltına alınıyor. Onu Sovyet Rusya’sının zulmü altında ezilen halkları istiklaline kavuşturmak, Vah.Divanü Lugati-t Türk-Tatar devleti kurmak isteği ile gizli teşkilat kurmakla suçluyorlar. Gizli teşkilatın üyesi olan aydın ve bürokratlarla birlikte 1937 yılında 12 Ekim’de Halit Sait Hocayev’i de kurşuna diziyorlar.

Right after the publication of Mahmud Qashqari's “Diwan ul-Lughat al-Turk” its translation into Turkish was initiated. Halit Sait Hojayev was one of the initiators. He was born in 1888 in the village of Koshkorgon of Bostanlig district, Tashkent, Uzbekistan. After graduating from madrasah Halit Sait Hojayev left for Istanbul where he studied at the faculty of history-literature at the university. In 1918 he came to Azerbaijan together with Caucasus Islam Army formed under Nuri Pasha’s leadership. The army should liberate Turkistan after releasing Azerbaijan from Russian occupation and establishing the Republic. But the treatments Sever and Mondros prevented this. Therefore, Halit Sait had to work in Azerbaijan for two years.

After the occupation of Azerbaijan by Russian Soviet Army in 1920 Halit Sait had to leave for Uzbekistan. In 1922 he came back to Azerbaijan and worked as a teacher in Baku and in its regions. In these years he published several books - “Osmanlı, Özbek, Kazak Lehçelerinin Mukayeseli Sarfı-Nahvi” (Comparative Grammar of Ottoman, Uzbek, Kazak Accents-1926), “Yeni elifba yollarında eski hatıra ve duygularım”(My old memories and feelings on the way to new alphabet-1929), “Muhtasar üslubiyat” (Concise Style-1934) and others.

Halit Sait Hojayev played a remarkable role in helping Uzbek students to get the chance of studying in the universities and gymnasiums of Baku and in the spread of Latin alphabet among the Turkic Republics and societies.

While working at the Azerbaijan Academy of Sciences and University Halit Sait Hojayev published articles about Mahmud Qashqari’s “Diwan Lughat at-Turk” (Collection of Turkic words) in Azerbaijani journals. In accordance with the instructions given by Azerbaijan Academy of Sciences Halit Sait formed the methods for translating Mahmud Kashgari’s “Diwan Lughat at-Turk” from Arabic into Turkish, started its translation and finished it on April 1937. He send his translation to Leningrad (St. Petersburg) order *to Ignati Krachovski (1883-1954) and professor Sergey Malov (1880-1957) for edition.

The activities on the translation of the book finished in 1937 and it was sent to Kabardino-Balkaria to be reviewed. Much to regret, the book couldn’t be published. Halit Sait Hojayev was arrested on June 9, 1937. He was accused of forming secret organization together with bureaucrats and intellectuals for the freedom of the nations who suffered from Russian oppression and for the establishment of Joint Turk-Tatar state and was sentence to death with his companions on September 12, 1937

***

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara