Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Güzeliye Haziyeva

Тürk Dillerinde Doğa Kültleriyle İlgili Erkek Adlarının Tipolojik Birliği / Типологическое единство мужских личных имен в тюркских языках, связанных с культами природы / Typological Unision of Male Names Related to Cults of Nature in Turkic Languages

Antroponimik sistem devlet ve toplumun dinî-felsefi görüş sistemiyle belirlenen nesnel sabitlenen süreçlerle, çeşitli tarihî dönemlerde oluşan antroponimik biremlerin toplamıdır. Antroponimik sistemde nesilden nesile geçerek halkın kültür durumunu kaydeden erkek adları önemli yer tutmaktadır.

Türk dillerindeki erkek adlarını incelemek, onların tipolojik birliğini açıklamak makalemizin amacıdır. Arapça ve Farsça kökenli isimler antroponimik sistemimize girmesine rağmen, Türk halklarında Türkçe kökenli isimler kullanılmaya devam etmektedir. Bütün Türk dillerine özgü erkek adlarının ögeleri, temel olarak alınan eski Türkçeden çıkıyor. Malum olduğu gibi, Türklerin eski dilleri tarihî süreçte çeşitli dillere ayrılmış, hem de ayrılan dillerin eski kökleri söz temeli oluşturmuşlardır. Bu yüzden Türk dillerinin leksikasında ve antroponimisinde Eski Çağ zamanından kalmış genel ögeler vardır.

Bütün Türk dillerinde doğa kültlerine bağlı erkek adlarını belirlemek gerekiyor. Dış ortam ile çevre ve düşünceyi algı şekillerinin parallelliği, insanların ortaklığıyla açıklanmaktadır. Bu yüzden Türk halklarının bütün antroponimik sistemlerinde bu güne kadar doğa kültlerinin yansıdığı erkek adları yer almaktadır. Ama Türk dilleri antroponiminin (adlar sistemi) bugünkü gelişme döneminde eski Türklerin kalıntıları, çeşitli dinî inançlarla ilgili temel anlamlarını kaybederek geleneksel olarak kalmıştır.

Âlimlerin fikrine göre dış ortam ve çevreyle ilgili kişi isimleri en eski çağlarda oluşmaya başlamıştır. Mahmud Kaşgari’nin “Divan-ı lugat at Türk” eserinde de ay kültüyle ilgili “Ay” ismi geçmektedir.

Bu ögeyle Türkçede Aydemir ay*demir, Eray er*ay, Ayhan ay*han, Kutluay kutlu*ay, Işıkay ışık*ay isimlerini de gösterebiliriz. Kazak Türkçesinde ay ögeli isimler bugün de çok yaygın olarak kullanılmaktadır (Aytugan, Aykilde, Aybas). Kırgız dilinde Aybul, Aygiz, Aygizer, Aybulat gibi adlar sevilen adlardandır. Başkurtçada Aybul, Aygiz, Aybulat kullanılmaktadır Demek ki, çağdaş Türk dillerinde ay ögeli isimlerin sık kullanıldığını görebiliyoruz. Ama bugünkü isimlerimizde ay ögesi ay kültüyle bağlı değildir, sadece “Çocuk ay gibi güzel olsun!” isteği motifini kendinde taşımaktadır. 

Eski Türk dilinde kün kelimesi güneş, gün gibi anlamlar taşır. Güneş kültüyle ilgili kün ögesi Tatarcada da kullanılmış, ama şu an nadir olarak kullanılmaktadır. Mesela, Tatarcada Könbak kön*bak, Könbay kön*bay “zengin”, Könbirde kön*birde “vermiş”, Kazakçada Küntuar kün*tuar “doğacak”, Kırgızcada Kuntugan kun*tugan “doğmuş”, Türkçede Güngördü gün*gördü, Akgün ak*gün, Güner gün*er gibi adlar bulunmaktadır.

Gök Tanrı inancının esas şekli ve bütün Türk boyları için ortak öge gök kültüdür. Onun temeli çevre gücünü kişileştirmektir. Türkler evreni, kaosu yaratmış Gök Tanrı’ya kendilerinin boyun eğmeleri gerektiğini düşünmüşlerdir. Tanrı – ilahî güç adı Tatar erkek adlarında da kullanılmaktadır (Tenrebirde Tenre ‘Tanrı’*birde “vermiş”, Tenregol Tenre ‘Tanrı”*gol “kul”). Bu öge Kazak Türkçesi, Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesinin de ortak zenginliğidir.

Türk dillerinde tan ögesiyle yapılan isimler de kullanılmaktadır. Mesela, Tatarcada Tanatar tan*atar, Tankilde tan*kilde, Türkiye Türkçesinde Tanay tan*ay, Tanaydın tan*aydın, Tanatılmış tan*atılmış, Başkurtçada Tanatar tan*atar, Tanbulat tan*bulat gibi adlar kullanılmaktadır.

Eski çağda hayvan, kuş isimleriyle ilgili erkek adları bulunuyor. Bu isimlerin ortaya çıkmasındaki ilk neden, Türklerin doğa karşısındaki acizliklerini görerek vermeleridir, daha sonra bu hayvanlara saygıyla eğilmek ve insanlara onların büyüklüğünü, gücünü gösteren isimler vermek yaygınlaşmıştır. M. Kaşgari sözlüğünde de tonga, çayır, arslan, kaplan gibi sözlerden yapılan kişi adlarını görebiliriz. Mesela, Barsgan bars*h~(g)an, Čaγri Beg, Čuγlan, Tonγa Alp/ Tegin / Er gibi adları kullanılıyor. 

Demek ki, Türk antroponimisinde günümüze kadar gelip yaşamaya devam eden tipolojik birlik meydana çıkıyor. Doğadan korkuyla ilgili hayvan ve kuş isimleri, kişi adları olarak yansımış. Sonra bu adlar gücü, kudreti teşhis etme amacı taşımışlardır. Bu makalemizde tipolojik birliğin Türk halklarının erkek adlarına yansıyan çevreyi algılamayla ilgili genel kategorileri incelenmiştir.

***

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara