Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Fuat Bozkurt

Divanda Dil ve Dilbilgisi Çözümlemeleri / Analysis of Language and Grammer in Diwan Lughat at Turk

Divan’ı düzenlerken, büyük bilge Kaşgarlı Mahmut’un kimi sıkıntıları var. Bunların en önemlileri şöyle sıralanabilir:

1. Arap yazısının Türkçeye uymayışı ve yetersizliği

2. Çağın dil bilgisi anlayışı eksikliği

3. Terim yetersizliği

Bu sıkıntıları Divan’da açıklamalarla gidermek istiyor. Bu arada sürekli terim eksiğinin bunalımını yaşıyor. Arap dilbilgisi anlayışına göre sözcükleri kalıplar içinde yazaç sayısına göre diziyor. Bu nedenle aynı eki değişik yerlerde yinelemek zorunda kalıyor. Ama hiçbir açıklama öbürü ile çelişmiyor. Özellikle eklerin işlevlerini büyük bir sezgi ile kılı kılına denebilecek ölçüde sağlam açıklıyor.

Aynı biçimde Türkçenin ses dizgesini, ünlü ve ünsüz uyumlarını tanımlıyor. Lehçe ayrımlarını gösteriyor.

Türkçe dil yapısına çağdaş dilbilgisi akımına yakın bir bakış açısı… Sözcükleri üç başlıkta ele alıyor: ad, eylem ve ekler. (Pek garip ama Kaşgarlı’dan bin yıl sonra ben de bu görüşe vardım. Onlarca dil bilimi kitabını irdeledikten sonra yazdığım Türkçenin Gizemi kitabımda aynı yöntemi uyguladım). Ek ya da ek benzeri sözcükleri –terim ve dil bilgisine bakış eksikliği nedeniyle- edat diye adlandırıyor. Bu arada kimi başka türden sözcükleri de (sözgelimi onun, mening gibi kişi sözcüklerini) bu terimle tanımladığı oluyor. Yine çağın gereği, ses ile harf ayrımının bulunmayışı, ünlü ve ünsüz terimlerini karşılayacak sözcüklerin bulunmayışı açıklamalarda bunaltıyor.

Bu sıkıntılar, Divan’ı çevirmeye çalışan bütün araştırmacıları da bunaltmış durumda. Rifat Bilge, Besim Atalay gibi uzmanların da sorunu bu. Özgün kitabı bire bir çeviri başarısını gösterirken, anlaşılmaz duruma düşmüşler. Biz, kitabı yeniden uyarlarken bu açıdan büyük bunalım geçirdik. İki seçeneğimiz vardı: ya Kaşgarlı’nın yazdıklarını olduğu gibi aktarmak ya da Kaşgarlı’nın söylemek isteyip de anlatma olanağı bulamadığı biçimde anlaşılır sunmak. Bu seçeneklerden birincisi yıllar önce yapılmıştı. Bizim aynı şeyi yinelememizin doğru olmayacağı kanısı ile yeni terimlerle karşılama yöntemini izledik. Sanırız, özünden fazla uzaklaşmadan, anlaşır biçime getirdik.

Örneklerle bu bildiride yapım, çekim, çatı ekleri yanında kip ve zaman ekleri üzerinde duracağız.

***

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara