Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

Ufuk Deniz Aşçı

Kaşgarlı Mahmud’un ve W. Radloff’un Sözlükçülüğü / Lexicography of Mahmud al-Qashqhari and W. Radloff

Kaşgarlı Mahmud, on birinci yüzyılın imkânları nispetinde çeşitli Türk boylarını gezerek Dîvânü Lügati’t-Türk’ü meydana getirmiştir. Aradan sekiz yüzyıl geçtikten sonra Alman asıllı bir Rus olan W. Radloff, Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy (Türk Lehçeleri Sözlüğü Denemesi) adını verdiği eserini oluştururken Kaşgarlı gibi Türk boyları arasında derlemeler yapmıştır.

Türklük bilimi açısından çok değerli bu iki şahsiyetin ve onlar kadar değerli iki büyük sözlüğün bir konu dâhilinde el alınıp incelenmesi ortaya ilginç sonuçlar çıkarmıştır. Her ne kadar aradan sekiz yüzyıllık bir zaman dilimi geçse de, kaynak toplama ve toplanılan malzemenin işlenmesinde benzer metotlar kullanılmış, sözcüklere verilen anlamlarda bazen çok yakın bazen de çok uzak tanımlar oluşturulmuştur.

Radloff’un ve Kaşgarlı’nın sözlüklerini oluşturmak için gerekli olan sözcükleri bir araya getirme konusunda hem zaman hem de imkân farkı vardı. Kaşgarlı, 11. yüzyılın karışık siyasi ortamında ve sürekli hadiselerin meydana geldiği büyük bir coğrafyayı gezerek sözlüğünü oluşturmuştur. Bunu yaparken ardında onu kollayan, destekleyen büyük güçleri yoktu. Üstelik bire bir duyarak derleme yapmak ve bunları unutmadan hemen yazıya geçirmek zorunluluğu vardı.

Benzer işi aynı coğrafyada yapan Radloff ise Rus Çarlığı’nın ve bizzat Çar’ın tam desteğini almış, her türlü maddi imkân emrine amade edilmişti. Bu siyasi güçle yoluna koyulan Radloff’un, kendi sözlüğünü oluşturmak için sahip olduğu şeyler bununla da sınırlı değildi. Onun elinde, kendi devrine kadar oluşturulmuş bütün sözlükler vardı. Zaten eserini meydana getirirken en çok bu sözlüklerden yararlanmıştır. Sadece, o zamana kadar müstakil bir edebiyat oluşturamamış küçük Türk gruplarının söz dağarcığını derleme yöntemiyle oluşturmuştur.

Sonuç itibarıyla, bu iki büyük Türkolog da kendi dönemleri dâhilinde işlerini en iyi yapan iki şahsiyet olmuşlardır. Elbette dönem ve imkân açısından daha şanslı olan Radloff’un oluşturduğu sözlük daha kapsamlı, daha detaylı ve daha çok sözcük içermektedir. Hâl bu iken, Kaşgarlı’nın çalışması 11. yüzyılın şartları göz önüne alınıp incelendiğinde daha değerli ve daha büyük bir çalışma olarak takdiri hak etmektedir.

Mahmud al-Qashqari  visited several Turkic tribes as far as possible and composed Diwan  Lughat at-Turk.  After eight centuries, W. Radloff, who is a German originated Russian also had compilations from Turkic tribes similar to Mahmud al-Qashqari while composing his work, which he named Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy (Essay on Dictionary of Turkish Dialects).

The studies about these two invaluable persons and their dictionaries, as valuable as themselves, revealed very interesting conclusions.  Although there is a gap for eight hundred years, similar methods are used in compilations and process for the compiled material. In attributing  meanings to the words,  some very close and some far-fetched definations are formed.

 There have been time and *resource differences in compiling the required words for Radloff’s and Mahmud al-Qashqari ‘s dictionaries .  Mahmud al-Qashqari composed his dictionary by travelling in a geography where the civic turmoil and political incidents took place constantly.  While he was  working on his dictionary, he did not receive any help. Besides he had to compile depending on oral sources which necessiated immediate transcription.

On the contrary, Radloff who accomplished the similar works in the same geography, and had all the support from the Russian Czardom and the Czar in person, He was granted all financial resources.  Radloff, who was empowered with this political support, had other sources in order to compose his own dictionary. He  possessed all the dictionaries which were written before him.  In fact,   he  benefited mostly from these dictionaries; and only compiled the vocabulary of small Turkic groups who did not have their own literature until then.

In conclusion, these two great Turcologists the two persons who accomplished their works in excellence.  Obviously the dictionary that was created by Radloff , who was luckier in terms of time and the resources,  was more comprehensive, contains more words and is more detailed. Nevertheless considering the opportunities and conditions of the eleventh century, Mahmud al-Qashqari’s work overcomes and deserves the appreciation as more valuable and greater piece of work.

 

***

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara