Bildiri Özetleri

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Destek Veren Kuruluşlar

 

Nesrin Bayraktar

Kaşgarlı Mahmud’da Modern Dil Biliminin İzleri / Signs of Modern Linguistics in Mahmud Qashqari

Kaşgarlı Mahmut, ölümsüz eseri Divanü Lugati’t-Türk ile dil ve edebiyatımızda pek çok yeniliğin ve ilklerin öncüsüdür. Yazdığı eser; iki dilli bir sözlük olmanın yanı sıra dil eserlerimiz içindeki ilk dil öğretimi kitabı, bir karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlüğü, bir Türk edebiyatı ürünleri derlemesi olarak da değerlendirilebilir. Bunlar Kaşgarlı Mahmud’un eserinin özelliklerinden yalnızca birkaçıdır. Şüphesiz bu önemli eser, daha pek çok özelliğiyle Kaşgarlı Mahmud’un bilim adamlığı yönünü anlamak için ipucu olacaktır. Kaşgarlı Mahmut Divanü Lugati’t-Türk’te bir dil bilimcide bulunması gereken nitelikleri de göstermektedir.

Bir bilim dalı olma niteliğini kazanması XX. yüzyılda mümkün olan dil bilimi, henüz genç bilim dallarından biridir. Gelişmeye devam eden dil biliminin pek çok terim, inceleme alanı ve biriminin belirlenmesi yoğun olarak son elli yıla dayanır. Kaşgarlı Mahmud, daha XI. yüzyılda bu birimlerin pek çoğunu XX. yüzyıldan kopup gelmişçesine bilinçli ve sistemli bir şekilde kullanmıştır. Örneğin çok yakın zamanlara dek, sözlükler yalnızca ele alınan sözle ilgili açıklama içermekteyken Divanü Lugati’t-Türk’te her sözcük için örnekler de yer almaktadır. Sözcüklerin bir bağlam içinde anlam ve değer kazandığı ve bu bağlamın çoğunlukla cümleden büyük birimler olabileceği görüşü; dil bilimi tarihinde 1960’lı yıllara dayanmaktadır.

Bu çalışma kapsamında Divanü Lugati’t-Türk’te modern dil biliminin izleri aranacak ve Kaşgarlı Mahmud’un dil bilimciliği çeşitli örneklerle açıklanmaya çalışılacaktır.

Mahmud Qashqari, with his prominent work Diwan Lughat at-Turk, is a pioneer in studies on Turkish Language and Literature. His work can be regarded as the first of its kind as a language teaching textbook, a comparative dictionary of Turkish dialects, and a collection of Turkish literary work as well as being a bilingual dictionary. These are only a few features of Mahmud Qashqari’s book. This book undoubtedly can shed light to better understand his scientific personality. Mahmud Qashqari seems to display qualities that a modern linguist needs to possess.

Linguistics, which established itself as an independent branch of science only in the twentieth Century, is still a new field of study. As such, it was only possible within the past fifty years to determine many terms and fields and units of study of this fledgling branch of science. This said, it is interesting to observe that Mahmud Qashqari elaborated many of new concepts of modern linguistics as far back as in the eleventh century as if he was fore-inspired by his twentieth century colleagues! He used many terms in an informed and systematic manner. For example, while until recently dictionaries included only semantic properties of lexical entries, Diwan Lughat at-Turk contained contextual references to each lexical item in example sentences. It’s interesting that the idea within modern linguistics that words are meaningful and valuable in context and this context can consist of units larger than sentences gained popularity only during the 1960s.

In this paper, traces of modern linguistics will be sought in Diwan Lughat at-Turk and qualities of Mahmud Qashqari as a linguist will be explored through examples from his prominent work.

***

Hazırlayan

Mikail CENGİZ

Uluslararası II. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu

“Kâşgarlı Mahmud ve Dönemi”

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

28-30 Mayıs 2008

Hacettepe Üniversitesi  M Salonu Sıhhiye Yerleşkesi

ve

Hilton Oteli Ankara